Stary Cmentarz Jasło

Stary Cmentarz w Jaśle to miejsce, które łączy w sobie historię ponad dwustu lat z codziennym życiem miasta. Założony w 1784 roku, należy do najstarszych komunalnych nekropolii w Polsce, które wciąż pełnią swoją funkcję. Położony przy ulicy Zielonej, w samym centrum miasta, przetrwał to, czego nie przetrwało niemal całe Jasło – zniszczenia wojenne z 1944 roku.

Spacer po tym cmentarzu to jak przechadzka przez galerie sztuki nagrobnej pod gołym niebem. Nie każdy wie, że wiele z tutejszych pomników to dzieła znanych rzeźbiarzy, w tym Władysława Eljasza-Radzikowskiego czy Edwarda Stehlika.

Historia cmentarza przy ulicy Zielonej w Jaśle

Powstanie cmentarza wiąże się z reformami cesarza Józefa II Habsburga, który w grudniu 1783 roku nakazał zamknięcie wszystkich cmentarzy przykościelnych i wydzielenie nowych miejsc pochówku poza obrębem miast. Decyzja miała podłoże sanitarne – w duchu oświeceniowego racjonalizmu władze austriackie chciały walczyć z zagrożeniami epidemiologicznymi. Mieszkańcy Galicji, przywiązani do tradycji grzebania zmarłych przy kościołach, przyjęli te zmiany z oporami.

W Jaśle nowy cmentarz założono wiosną 1784 roku. W zachowanych księgach zmarłych pierwszy wpis pochodzi z 7 maja tego roku i dotyczy Kunegundy Sroczyńskiej. Wśród pierwszych pochowanych znaleźli się także organista Paweł Skałkowski, proboszcz Tomasz Wołowicz, baronowa Zuzanna de Gostheim – żona komisarza cyrkułu – oraz Anna, córka hrabiego Castiglione, pierwszego starosty cyrkułu jasielskiego.

Nad głównym wejściem na cmentarz widnieje data 1784, przypominająca o ponad dwustuletniej historii tego miejsca.

Lokalizacja nekropolii okazała się problematyczna już w XIX wieku. Cmentarz powstał w dawnym rzeczysku Jasiołki, a kolejne powodzie w latach 1867 i 1868 niszczyły mogiły. Mimo to władze miasta nie rozważały zmiany miejsca – wręcz przeciwnie, powiększały obszar cmentarza w miarę wzrostu liczby mieszkańców. Z początkowych 0,6 hektara nekropolia rozrosła się do obecnych 2,73 ha.

Architektura i zabytki nagrobne

Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z lat 70. XIX wieku. Wtedy to, wraz ze wzrostem zamożności mieszkańców – dzięki rozwojowi przemysłu naftowego i kolejnictwa – zaczęły pojawiać się pomniki o zróżnicowanych formach. Proste mogiły ziemne z drewnianymi krzyżami ustępowały miejsca kamiennym i żeliwnym konstrukcjom.

Nagrobki prezentują różne style architektoniczne: od klasycyzujących przez eklektyczne po secesyjne. Widać tu upodobanie do surowej faktury cegły i kamienia, charakterystyczne dla miast galicyjskich przełomu XIX i XX wieku. Mieszczanie jasielscy dbali o miejsce wiecznego spoczynku równie starannie jak o swoje wille z ozdobnie kutymi ogrodzeniami.

Centralnym punktem nekropolii jest neogotycka kaplica cmentarna pw. Jezusa Ukrzyżowanego, wzniesiona w latach 1859-1862 ze składek parafian. To jedyna jasielska świątynia, która przetrwała II wojnę światową w nienaruszonym stanie. W pierwszych miesiącach po wojnie, gdy większość miasta leżała w gruzach, kaplica pełniła rolę zastępczego kościoła parafialnego.

Na tylnej ścianie kaplicy znajduje się zabytkowy krzyż z ukrzyżowanym Jezusem, a przy wejściu tablice poświęcone ofiarom Katynia, Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska.

Secesyjna kaplica rodziny Lisowieckich

Wyjątkowym obiektem jest prywatna kaplica grobowa rodziny Lisowieckich, właścicieli Niegłowic, powstała około 1907 roku. To jedyna tego typu budowla na cmentarzu, utrzymana w stylu secesji. Uwagę zwraca kuta krata oraz witraż wykonany w krakowskiej pracowni W. Ekielskiego i A. Tucha. Kaplica pokazuje, jak daleko sięgały ambitions estetyczne zamożniejszych mieszkańców Jasła.

Groby wojenne i znane postacie

Na terenie cmentarza znajduje się cmentarz wojenny nr 23 z I wojny światowej oraz groby żołnierzy poległych podczas II wojny światowej. Spoczywają tu także wybitne postaci jasielskiego życia kulturalnego, naukowego, gospodarczego i politycznego – ludzie, którzy tworzyli tożsamość regionu.

Od 1986 roku cmentarz figuruje w rejestrze zabytków. Dzięki systematycznej pracy Społecznego Komitetu Ochrony i Renowacji Zabytków Cmentarza, a później Stowarzyszenia Odnowy Zabytków Starego Cmentarza, wiele pomników przeszło renowację. Corocznie w okresie Wszystkich Świętych odbywa się kwesta, z której środki przeznaczane są na konserwację zabytkowych nagrobków.

Dla kogo to miejsce

Stary Cmentarz w Jaśle to przede wszystkim miejsce dla miłośników historii i sztuki sepulkralnej. Spacer alejkami nekropolii pozwala prześledzić ewolucję form nagrobnych na przestrzeni dwóch stuleci – od prostych krzyży po kunsztowne rzeźby. Warto przyjść tu z przewodnikiem lub przynajmniej z mapką, by nie przegapić najciekawszych pomników.

Nie jest to typowa atrakcja rodzinna – dzieci mogą się nudzić podczas dłuższego zwiedzania. Z drugiej strony, dla nastolatków interesujących się historią lokalną czy fotografią, cmentarz może być fascynującym miejscem. Atmosfera miejsca sprzyja refleksji i ciszy.

Mimo lokalizacji w centrum miasta, Stary Cmentarz zachował spokojny, niemal kameralny charakter. Otaczający go mur z bramą główną z lat 20. XX wieku oddziela nekropolię od miejskiego zgiełku.

Praktyczne informacje – jak zwiedzać Stary Cmentarz w Jaśle

Cmentarz znajduje się przy ulicy Zielonej w centrum Jasła. Jako czynna nekropolia komunalna jest dostępny codziennie, zwykle od rana do zmierzchu. Wstęp jest bezpłatny.

Dojazd jest prosty – z centrum miasta można dojść pieszo w kilka minut. Dla zmotoryzowanych dostępne są miejsca parkingowe w okolicy. Osoby przyjeżdżające komunikacją publiczną wysiadają w centrum i kierują się w stronę ulicy Zielonej.

Na spokojne zwiedzanie warto przeznaczyć od 30 minut do godziny. Jeśli ktoś interesuje się szczegółami historycznymi poszczególnych grobów, może zostać dłużej. Najlepiej odwiedzić cmentarz w dni powszednie poza okresem Wszystkich Świętych – wtedy panuje tu większy spokój.

Więcej informacji o historii cmentarza i prowadzonych pracach renowacyjnych można znaleźć na stronie Stowarzyszenia Odnowy Zabytków Starego Cmentarza w Jaśle. Organizacja regularnie publikuje materiały o kolejnych odnowionych pomnikach i historii pochowanych tu osób.